Toespraak deur FW de Klerk by die Eeufees van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns
- Bloemfontein, 25 Junie 2009
Ek het die stand van Afrikaans, ‘n honderd jaar na die stigting van die Akademie, as sleuteltema vir my toespraak gekies.
Allereers egter wil ek die Akademie huldig vir die onmisbare bydrae wat dit gemaak het tot die ontwikkeling van Afrikaans. Gedurende die afgelope eeu het die Akademie `n bepalende rol gespeel in die bevordering en standaardisering van Afrikaans. Afrikaans het op sy beurt `n sentrale rol gespeel in die definiëring van die afgelope eeu in Suid-Afrika. Dit was rondom die Afrikaanse taal dat Afrikaners gemobiliseer het om op te staan uit die verwoesting van die Anglo-Boere Oorlog. Afrikaans het die fondament geword van ‘n nuwe identiteit en trots op die eie. In Afrikaans is onreg gepleeg. Insgelyks het Afrikaans ‘n deurslaggewende rol gespeel in die daarstelling van ‘n nuwe regverdige Suid-Afrika.
Die uitdagings waarvoor die Akademie in 1909 te staan gekom het, vind steeds weerklank in die huidige problematiek rondom Afrikaans. Dit sluit in:
• eise vir taalgelykheid in `n nuwe grondwet;
• die gevaar van verengelsing;
• die noodsaaklikheid vir moedertaalonderrig in Afrikaans;
• en die behoefte aan tersiêre onderrig in Afrikaans.
Soos so dikwels was die Afrikaners toe ook erg verdeeld - in daardie tyd tussen diegene wat geneig was om te swig onder die druk om te verengels; diegene wat wou vashou aan Hoog Hollands; en diegene wat gekies het om Afrikaans as taal te ontwikkel – ‘n taal met sy eie identiteit, gewortel in ons ervaring van Afrika.
Hierdie argumente mag op daardie stadium as esoteries voorgekom het - maar dink net hoe anders ons geskiedenis sou verloop het indien ons stelselmatig Engels aangeneem het - of indien ons hardnekkig vasgeklou het aan Nederlands. Maar soos die spreekwoord sê, “as is gebrande hout”. Waarop dit alles wel dui is die sleutelrol van taal in die lewe van individue en gemeenskappe - asook op die kritieke rol wat gespeel is en moet word deur organisasies soos die Akademie.
Ek wil vir `n oomblik afdwaal van die onderwerp en kyk na die belangrikheid van taal vir die mensdom.
Die menslike brein is miskien die mees komplekse struktuur in die wêreld. Dit het `n honderd biljoen neurone waarvan elkeen tot ongeveer `n duisend poorte het na ander neurone - in vergelyking met die twee aan en af poorte in rekenaars. Dit het meer as 60 triljoen sinapse - `n getal so hoog dat dit twee miljoen jaar sou neem om almal te tel.
Dít is die formidabele hardeware waarmee elkeen van ons toegerus is. Anders as ons skootrekenaars word die basiese hardeware nie elke twee of drie jaar opgradeer nie. Om die waarheid te sê is ons brein model nog min of meer dieselfde as wat dit was sowat tweehonderdduisend jaar gelede, êrens hier in suidelike Afrika.
Natuurlik het ons sedertdien reuse vordering gemaak - baie stadig aan die begin; baie vinniger gedurende die laaste tienduisend jaar; en eksponensieel sedert 1950.
Hierdie opwaartse kurwe was nie te danke aan enige merkwaardige ontwikkeling van ons breine - ons hardeware - nie. Dit was die gevolg van die snelle ontwikkeling van die sosiale programmering wat ons sagteware uitmaak. En ten grondslag van hierdie proses was die ontwikkeling van taal. Taal stel ons in staat om ons wêreld te beskryf en te verstaan en om daardie insig aan ander te kan oordra - ook aan ander generasies.
Taal lê aan die wortel van ons bestaan. Die sintaksis, grammatika en woordeskat vorm die operasionele stelsel wat ons unieke breine in staat stel om effektief te kan funksioneer. Dit gee aan ons die vermoë om met ons medemense te kommunikeer en vorm die boublokke vir die ontwikkeling van ons kulture, ons geloofsoortuigings en ons begrip van die wêreld en die lewe.
As jy `n individu of gemeenskap weerhou van hul reg om hul taal te gebruik, maak jy `n aanslag op hul menswaardigheid en hul reg op gelykheid. Dit is om hierdie rede dat die fundamentele bepalings van ons Grondwet taalregte so uitdruklik beskerm en bevorder.
Dit kom my voor asof taal ook in ‘n mate verband hou met die karakter eienskappe van volke en nasies! Duitse grammatika pas goed aan by die Duitse nasionale karakter - presies, noukeurig - en mens moet lank wag vir die werkwoord! Dit sou eenvoudig nie geskik wees vir die elegante Franse of die uitdrukkingsvolle Italianers nie.
Dieselfde geld vir ons Afrikaanssprekendes. Ons nasionale persoonlikheid is beïnvloed deur ons taal. Dit is gebore uit Nederlands en het gou sy eie onmiskenbare identiteit ontwikkel in die tavernes van Kaapstad; in die kombuise en slawelosies van die platteland; en in die eensame uitgestrektheid van die Karoo en die hoëveld. Dit het die dubbele-negatief gekry van die Hugenote en is ryk aan alledaagse woorde afkomstig van die Maleiers. In Afrikaans het daar ‘n verskeidenheid van kleurryke idiome ontwikkel, direk afkomstig van ons ervaring in Afrika. Die swaarwigtige grammatika van Nederlands is gou afgeskud en is vervang met een van die eenvoudigste en mees vaartbelynde grammatikas van enige taal in die wêreld vandag.
Die geboorte van Afrikaans was nie maklik nie. Jare lank is dit geminag as ‘Kombuis-Afrikaans’. Baie van die stigters van die Akademie het geglo dat Nederlands as primêre taal behou moes word. Hulle het die vermoë van Afrikaans om `n taal van akademiese en letterkundige uitnemendheid te word, gewantrou. Desnieteenstaande het ons taal in die laaste jare van die 19de eeu en die vroeë twintigste eeu die spil geword waarom Afrikaners hulle geskaar het.
Soos ons weet is dit onderdruk deur Lord Milner, maar uiteindelik aanvaar as `n amptelike taal in 1925. Vir die eerste 60 jaar van die vorige eeu is Suid-Afrikaanse politiek gedomineer deur die stryd tussen Boer en Brit, tussen wit mense wat Engels gepraat het en wit mense wat Afrikaans gepraat het. Onvermydelik is taal dus gepolitiseer.
Uiteraard, as gevolg van ons geskiedenis, is dit verder gepolitiseer binne die raamwerk van ras en kleur. Baie swart Suid-Afrikaners het Afrikaans gesien as die taal van die onderdrukker. Vir bruin mense was dit dikwels die taal van uitsluiting, bitterheid en pyn. Al het bruin mense `n invloedryke rol gespeel in die ontwikkeling van Afrikaans het hulle dikwels verstote en verwerp gevoel deur hul wit Afrikaner broers en susters.
Ons moet in skaamte en skande erken dat apartheidswetgewing gebore en getoë is in Afrikaans. Afrikaans was egter ook die taal waarin ons begin worstel het met die noodsaaklikheid om apartheid te beëindig. Uiteindelik was Afrikaans ook die taal waarin ons ‘n nuwe visie van `n regverdige en nie-rassige grondwetlike demokrasie gedefinieer het, die taal waarin Suid-Afrika uitgereik het na ‘n nuwe daeraad.
Miskien sal die geskiedenis verhaal dat die kwantumsprong van 1990 en daarna, ‘n kruin oomblik vir Afrikaans was – die omdraai van Afrikaans tot bevrydingstaal. Dit was in die oë van baie die kruispad wat N P van Wyk Louw in sy epiese gedig voorspel het:
“O wye en droewe land, alleen
onder die groot suidersterre.
Sal nooit `n hoë blydskap kom
deur jou stil droefenis?…
Sal nooit `n magtige skoonheid kom
oor jou soos die haelwit somerwolk
wat uitbloei oor jou donker berge,
en nooit in jou ‘n daad geskied
wat opklink oor die aarde en
die jare in hul onmag terge;…”
Dit was toe. Nou, vyftien jaar later, is Afrikaans weer onder groot druk.
Ons nuwe Grondwet maak voorsiening vir die beskerming van al ons tale:
• Dit erken Afrikaans as `n amptelike taal ‘gelyk in aansien’ met al die ander tale;
• Dit vereis dat die regering op nasionale en provinsiale vlakke twee amptelike tale gebruik.
• Dit maak voorsiening vir die stigting van `n Pan Suid-Afrikaanse Taalraad, met die taak om al die amptelike tale te bevorder, geleenthede skep vir die ontwikkeling daarvan, asook om te verseker dat alle ander tale wat gepraat word in Suid-Afrika, gerespekteer word.
• Dit verklaar dat waar dit redelikerwys prakties moontlik is, alle Suid-Afrikaners die reg het om onderrig te ontvang in die taal van hul keuse in openbare onderwysinstellings. Dit kan nie-rassige en inklusiewe enkelmediuminstellings insluit.
Ongelukkig is feitlik elkeen van hierdie waarborge geïgnoreer of verwater sedert die aanvaarding van die Grondwet in 1996.
• Ons het de facto ‘n enkele amptelike taal - en dit is Engels. Die veronderstelde amptelike status van die oorblywende tien tale blyk meer en meer `n illusie te word.
• Die regering gebruik nie twee amptelike tale op nasionale vlak nie en ons ander amptelike tale word al hoe minder deur provinsiale administrasies gebruik.
• Ons tale geniet nie gelykheid van aansien nie - en word nie gelyk behandel nie.
• Bloedweinig is gedoen om ons inheemse tale te ontwikkel.
• Soos ons gesien het in die geval van Mikro, by die Hoërskool Doornfontein en Hoërskool Ermelo, is enkelmedium Afrikaanse skole onder druk van die regering.
• Die organisasies wat gestig is om ons landstale en -kulture te ontwikkel en bevorder is onderbefonds en onder druk. Die Asmal Kommissie het onlangs aanbeveel dat die Pan Suid-Afrikaanse Taalraad en die Kommissie vir die Bevordering en Beskerming van die Regte van Kultuur-, Godsdiens- en Taalgemeenskappe ontbind moet word en dat hul funksies oorgeneem moet word deur `n “super” Menseregtekommissie.
• Afrikaans op universiteitsvlak is onder skoot en daarmee saam Afrikaans as wetenskapstaal. Hierdie feestelike geleentheid is nie die tyd of plek om die debat oor Afrikaanse Universiteite in die algemeen en Stellenbosch in die besonder verder te voer nie. Daar het ongelukkig ‘n onverkwiklikheid ingesluip wat ek van harte hoop uit die weg geruim kan word. Uiteindelik het die ganse Afrikaanse Taalgemeenskap ‘n reuse belang in ‘n uitkoms wat Afrikaans as tersiêre onderrigtaal stewig sal vestig en in stand sal hou.
Hierdie probleme wat ek so pas uitgelig het, is van net soveel kritieke belang as die vraagstukke waarmee die stigters van die Akademie ‘n honderd jaar gelede geworstel het. As al die tradisionele Afrikaanse Universiteite op ‘n glybaan van verengelsing wegsink, wat sal die implikasies wees vir Afrikaans as wetenskapstaal? As Afrikaans kwyn of verdwyn as ‘n akademiese taal, wat sal die toekoms van ons oorblywende Afrikaanse hoërskole wees? As daar nie Afrikaanse universiteite is waar Afrikaanse onderwysers opgelei sal word nie, wat sal gebeur met Afrikaanse onderwys op skole?
Daar is baie Afrikaanssprekendes wat glo dat die blote stel van sulke vrae alarmisties is. Hulle argumenteer soos volg:
? Suid-Afrika behoort eweveel aan Afrikaanssprekendes as aan enige ander Suid-Afrikaners.
? Die Afrikaanssprekende gemeenskap (die derde grootste taalgroep in die land) sluit nou almal in wat Afrikaans praat - bruin, wit en swart - op ‘n inklusiewe en gelyke grondslag.
? Afrikaner-identiteit is net soveel deel van die breër identiteit van Suid-Afrika as enige ander identiteit. Daar is nie plek in ons grondwetlike stelsel vir rasse of kulturele hegemonieë nie.
? Ten spyte van die regering se mislukking om al die taal- en kultuurregte wat in die Grondwet vervat word, te verseker, vaar die Afrikaanse taal goed. Ons literatuur, teater en musiek floreer.
Dit alles is waar en ek betwis dit nie. Dit is egter nie die volle waarheid nie. Myns insiens durf ons nie die verwatering van die taalregte in die Grondwet of die agteruitgang van Afrikaans op skool– en universiteitsvlak miskyk nie.
Ek glo dat daar drie hoofprobleme is wat soortgelyk is aan die probleme waarmee die Akademie ‘n honderd jaar gelede geworstel het:
• Daar is diegene wat glo dat of hulle daarvan hou of nie, die toekoms eenvoudig Engels sal wees. Hulle laat hul kinders in Engelse skole onderrig word en berei hulle voor om aan die globale Engelstalige ekonomie deel te neem;
• Tweedens is daar ‘n groep wat eintlik skaam is vir Afrikaans. ‘n Honderd jaar gelede was sommige Afrikaners skaam vir Afrikaans omdat hulle geglo het dat dit slegs ‘n kombuistaal was. Vandag is sommige Afrikaners ook skaam vir hul taal omdat hulle dit bly beskou as die taal van apartheid en onderdrukking. Hulle is oormatig apologeties. Vir hulle is dit nie polities korrek om ‘n sterk standpunt ter verdediging van Afrikaans in te neem nie.
Ek kan nie hiermee saamstem nie. Ek glo dat tale moreel neutraal is. Ons het nie ‘n afkeur aan Russies, Duits of Mandaryns weens die growwe misdade van Stalin, Hitler en Mao nie. En was Engels nie die taal van koloniale onderdrukkig nie?
• Laastens - net soos ‘n eeu gelede - is daar diegene wat nie kans sien om regeringsdruk teen te staan nie. Destyds was dit druk van die Britse ryk om te verengels. Vandag is dit druk van die regering om die ideologie van demografiese verteenwoordiging toe te pas. Volgens hierdie ideologie behoort alle instellings in die privaat- en openbare sektore die bevolkingsamestelling van die hele land uiteindelik te weerspieël. Daar is geen grondslag in die Grondwet hiervoor nie. Dit is onversoenbaar met die behoud van ‘n gesonde multikulturele gemeenskap waarvoor die Grondwet wel voorsiening maak.
Teen hierdie agtergrond wil ek afsluit met enkele gedagtes oor wat ons, vir wie Afrikaans kosbaar is, nou te doen staan.
In die eerste plek moet ons - soos die stigters van die Akademie - aanvaar dat die toekoms van ons taal in ons eie hande lê. Dit is ons wat sal besluit of Afrikaans voortleef en floreer, en of dit agteruit sal gaan en uitsterf. Ons is nie van die regering afhanklik vir ons oorlewing nie. Die Akademie het nie die Britte in die begin van die vorige eeu toestemming gevra om Afrikaans te praat en ontwikkel nie. Hulle het dit eenvoudig net gedoen. Nou moet ons weer dieselfde doen.
Tweedens het ons `n grondwetlike reg om ons kinders in die taal van ons keuse te onderrig. Ons moet Afrikaans kies. Ons kinders kan en moet ook Engels, die wêreldtaal, aanleer - maar hul grondslag moet Afrikaans wees. Ons moet verseker dat daar genoeg enkelmedium skole is wat onderrig kan bied. In gemeenskappe waar daar nie genoeg Afrikaanssprekende kinders is nie, moet ons aandring op effektiewe parallel- en dubbelmedium onderrig. Ons moet verseker dat ten minste twee van ons universiteite `n oorheersend Afrikaanse karakter behou, en Afrikaanssprekende studente op die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite moet in staat wees om in hul eie taal te kan studeer.
Niks hiervan sal egter gebeur indien ons dit nie self láát gebeur nie. In die proses moet ons hande vat en brûe bou in stede van vas te val in negatiewe vingerwysende debatte. Deur middel van opbouende en inklusiewe dialoog moet ons konsensus bereik oor werkbare strategieë gerig op sinvolle doelwitte.
In die breër Suid-Afrikaanse samelewing moet ons ons verantwoordelikheid aanvaar maar ook aandring op ons grondwetlike regte.
• Tussen 1993 en 1996 het ons `n plegtige verdrag gesluit met ons mede Suid-Afrikaners rakende die toekoms van ons samelewing. Ons saak is reg as ons aandring op die handhawing daarvan.
• Ons moet ons mede Suid-Afrikaners met waardigheid en respek behandel. Terselfdertyd het ons `n reg op gelykheid. Daarom moet ons nuwe vorme van rassisme en oorheersing sterk teenstaan. Ongebalanseerde regstellende aksie en die toepassing van demografiese verteenwoordiging op alle terreine van die ekonomie en samelewing is ongrondwetlik.
• Ons moet uitbreek uit ‘n staat van voortdurende apologie vir alles wat Afrikaans is. Ons is medeskeppers van die nuwe Suid-Afrika en geniet morele gelykheid met al ons mede burgers.
Laat ons dus hande vat en vir mekaar sê: Daar’s werk! Bêre die lang messe en verenig agter kreatiewe oplossings en redelike doelwitte. Pak die bul by die horings en aanvaar blymoedig die uitdagings van ‘n nuwe eeu.